อะไร(แม่ง)ก็เป็นศิลปะ : ‘FREE’ ศิลปะรหัสลับ ที่ซ่อนความนัยแห่งเสรีภาพ

ภาณุ บุญพิพัฒนาพงศ์

 

‘FREE’ ศิลปะรหัสลับ

ที่ซ่อนความนัยแห่งเสรีภาพ

 

เมื่อปลายเดือนเมษายนที่ผ่านมา เราได้ไปชมนิทรรศการศิลปะที่น่าสนใจ เลยถือโอกาสเอามาเล่าสู่ให้อ่านกันตามเคย

นิทรรศการที่ว่านั้นมีชื่อว่า

“FREE”

โดย Mr.ZEN อันเป็นฉายาของศิลปินร่วมสมัยชาวไทยผู้ได้รับการยอมรับในต่างประเทศ ด้วยการประยุกต์เทคนิคกราฟฟิตี้สเตนซิล (Graffiti Stencils) (ที่ใช้กระดาษแข็งเจาะหรือตัดช่องเป็นรูปทรงต่างๆ แล้วพ่นสีสเปรย์ทะลุช่องลงไปประทับเป็นภาพบนผนัง ซึ่งเป็นเทคนิคที่ทำได้อย่างรวดเร็วมาก) และฟรีแฮนด์เพ้นติ้ง (Freehand painting) ที่ได้รับอิทธิพลจากสตรีตอาร์ตมาทำงานศิลปะบนผืนผ้าใบ

FREE No 1

เขาได้แรงบันดาลใจจากการเฝ้าสังเกตพฤติกรรมของผู้คนรอบตัวทั่วไปในชีวิตประจำวัน รวมถึงสถานการณ์ทางสังคมที่ผู้คนกังวลสนใจ และสะท้อนสิ่งเหล่านั้นออกมาในผลงานของเขา

Mr.ZEN ยังเป็นศิลปินผู้เป็นที่รู้จักในวงกว้าง จากข่าวการถูกจับกุมดำเนินคดีในฐานะผู้ต้องหาคดี พ.ร.บ.คอมพิวเตอร์ จากการโพสต์สเตตัสเฟซบุ๊กวิพากษ์วิจารณ์ระบบคัดกรองโควิด-19 ของสนามบินสุวรรณภูมิ หลังจากเขาเดินทางกลับจากการแสดงงานที่ประเทศสเปน จนถูกจับกุมคุมตัวเป็นเวลาหลายชั่วโมงและได้รับการประกันตัวในที่สุด

ซึ่งประสบการณ์การถูกลิดรอนอิสรภาพของเขาในครั้งนั้นได้กลายเป็นแรงบันดาลใจให้ผลงานในนิทรรศการครั้งนี้นี่เอง

“งานในชุด FREE มีที่มาจากเหตุการณ์ตอนที่ผมกลับมาจากเมืองบาร์เซโลน่าเมื่อประมาณต้นปีที่แล้ว และถูกจับกุมจากการเขียนสเตตัสแชร์ประสบการณ์ที่ผมพบเจอตอนที่เดินทางจากสนามบินบาร์เซโลน่ามาถึงสนามบินสุวรรณภูมิ ซึ่งเป็นข้อเท็จจริง แต่ผมกลับถูกหน่วยงานรัฐบุกเข้าจับกุมตัวและดำเนินคดีเหมือนเป็นอาชญากร ผมถูกฟ้องศาล ถูกคุมขังอยู่ในห้องขังหลายชั่วโมงกว่าจะได้ประกันตัวออกมา”

FREE No 2

“ก่อนหน้านี้ผมไม่เคยถูกจับกุมหรือดำเนินคดีมาก่อน แม้แต่คดีเล็กๆ น้อยๆ ก็ตาม แต่วันหนึ่ง หลังจากผมกลับมาจากเมืองนอก ผมต้องถูกจับกุม คุมขัง ถูกใส่กุญแจมือ ตอนที่รอประกันตัว ผมนั่งดูมือตัวเองที่ถูกใส่กุญแจมือ ผ่านไปสองสามชั่วโมงผมเข้าใจเลยว่าทำไมคนถึงยอมรับสารภาพ เพราะมันกดดันมากๆ”

“ก่อนหน้านี้ ผมเคยอ่านหนังสือเกี่ยวกับเรื่องเสรีภาพ อิสรภาพ ผมก็คิดว่าผมพอเข้าใจอยู่บ้าง แต่พอเราต้องสูญเสียมันจริง ถึงเข้าใจได้เลยว่าเสรีภาพและอิสรภาพสำคัญขนาดไหน”

“ตอนเดินออกมาจากห้องขัง ผมเดินข้ามถนนเล็กๆ ไปสูบบุหรี่ แล้วเห็นนกพิราบบินลงมาตรงนั้นพอดี เมื่อก่อนตอนผมทำงานตลอดมา แทบจะไม่เคยใช้สัญลักษณ์เป็นนกพิราบมาก่อนเลย เพราะผมรู้สึกว่ามันโคตรเชย”

“แต่พอเจอประสบการณ์นี้กับตัว ผมเข้าใจเลยว่าทำไมถึงต้องใช้นกพิราบเป็นสัญลักษณ์ของเสรีภาพ ผมก็เอานกพิราบที่ผมเห็นนี่แหละมาทำเป็นงานในชุดนี้ขึ้นมา”

FREE No 4

เสรีภาพเป็นสิ่งประหลาด เพราะเราจะรู้สึกถึงคุณค่าของมันก็ต่อเมื่อเราสูญเสียมันไป นั่นเป็นสิ่งที่ศิลปินผู้นี้รู้สึกเช่นเดียวกัน

“ที่ผ่านมา ผมรู้สึกว่าชีวิตและการทำงานของเรานั้นโคตรเสรี ผมจะคิด พูด ทำ หรือแสดงอะไรก็ได้ อาจเพราะส่วนใหญ่ผมแสดงผลงานในต่างประเทศมาตลอด ซึ่งเป็นพื้นที่ที่เปิดอิสรภาพทางความคิดให้ผมมากๆ”

“แต่การทำอะไรในประเทศนี้มันไม่มีเสรีภาพเลย ผมเลยตั้งชื่อนิทรรศการครั้งนี้ว่า ‘FREE’ ทั้งที่ความจริงเราไม่มีความอิสรเสรีเลย”

“ด้วยความที่ผมพูดอะไรตรงๆ ในประเทศนี้ไม่ได้ ก่อนหน้านี้ผมถูกจับกุมเพราะผมใช้ภาษาไทยเล่าประสบการณ์ของตัวเองแล้วมีปัญหากับรัฐ ผมจึงต้องใช้ภาษาอื่นในการเล่า ผมก็คิดว่าจะใช้ภาษาอะไรดี?”

FREE No 5

“พอดีผมเคยมีแบบร่างผลงานเก่าๆ ที่เคยวางแผนจะทำเอาไว้นานแล้ว แต่ยังไม่มีโอกาสได้ทำเสียที คืองานที่ใช้รหัสมอร์ส ก็เข้าแก๊ปพอดี ผมก็เลือกดูว่าหลังกลับมาจากบาร์เซโลน่าผมได้เจอเพื่อนคนไหน หรือได้อ่านบทความของใครที่ผมสนใจบ้าง แล้วผมก็โทรศัพท์ไปขอคำพูดสั้นๆ สักประโยคสองประโยคของเขาเกี่ยวกับความหมายของอิสระเสรีภาพของตัวเอง”

“ในจำนวน 12 คนนี้ มีอยู่คนเดียวที่ผมไม่เคยรู้จักตัวจริงๆ คือ มหาตมะ คานธี คือตอนที่ผมโดนจับกุมคุมขัง ผมคิดถึงคำพูดของเขาเป็นคนแรกๆ คือ ‘ไม่มีใครทำร้ายฉันได้ ถ้าฉันไม่อนุญาต’ (Nobody can hurt me without my permission) ตอนนั้นที่ผมถูกกระทำอย่างไม่เป็นธรรม ผมรู้สึกเลยว่าคำพูดนี้มันใช่จริงๆ เขาทำร้ายเราไม่ได้ ถ้าเราไม่อนุญาตให้เขาทำ ประโยคนี้เป็นประโยคแรกที่ผมเลือกมา ที่เหลือเป็นคำพูดของเพื่อนและคนที่ผมรู้จัก”

FREE No 6

“หลังจากนั้นผมก็คัดคำพูดเหล่านั้นจนเหลือ 12 คน เอามาแปลงเป็นรหัสมอร์ส แล้วเอามาพ่นสเตนซิลเป็นผลงาน 12 ชิ้น เป้าหมายของผมคือการสื่อสารระหว่างผมกับเพื่อนๆ ด้วยความที่เราใช้ภาษาไทยไม่ได้แล้ว ก็เลยใช้รหัสมอร์สซึ่งเป็นภาษาของสายลับสมัยก่อนเสียเลย เพราะรัฐเองก็จ้องจับตาผมอยู่แล้วด้วย”

“ในรอบสิบปีที่ผ่านมา ผมมีโจทย์ในการทำงานคือ ต้องจริง ต้องจิกกัดเสียดสี ต้องใกล้ตัว สัมผัสได้ และเป็นสิ่งที่ผมสนใจจริงๆ ในช่วงนี้เรื่องของเสรีภาพ (FREE) เป็นอะไรที่ตรงกับโจทย์เหล่านี้ที่สุดแล้วเท่าที่ผมเคยทำงานมา”

เนื่องจากเป็นผลงานที่ได้แรงบันดาลใจจากการประสบภัยคุกคามทางการเมืองจากรัฐ รายได้ส่วนหนึ่งจากการขายผลงานชุดนี้จึงถูกมอบให้องค์กรภาคประชาชนที่มีส่วนช่วยเหลือผู้ต้องหาทางการเมืองมาอย่างต่อเนื่องจริงจังอย่างศูนย์ทนายความเพื่อสิทธิมนุษยชนนั่นเอง

FREE No 8

“ตอนที่เกิดเรื่องผมได้รับความช่วยเหลืออย่างมากจากศูนย์ทนายความเพื่อสิทธิมนุษยชน ตอนผมถูกจับและควบคุมตัวจากภูเก็ตมาที่ ปอท. มีคนจากศูนย์ทนายไปรอรับผมโดยที่ผมไม่ได้จ้างหรือรู้จักเกี่ยวข้องกับเขามาก่อน เขาคอยประกบดูแลรับผิดชอบคดีของผมอย่างจริงจัง เอาใจใส่ตั้งแต่แรกจนผมได้ประกันตัว ผมโคตรนับถือหัวใจเขาเลย ไม่รู้จะขอบคุณเขาอย่างไรดี”

“งานในชุดที่ผมทำขึ้นหลังจากเหตุการณ์นั้น ทั้งนกพิราบและงานอื่นๆ ที่ประมูลหรือขายได้หลายชิ้น ผมมอบรายได้ส่วนหนึ่งให้ศูนย์ทนายความเพื่อสิทธิมนุษยชน ซึ่งทำให้ผมรู้สึกดีมาก”

FREE No 9

“ก่อนหน้านี้งานของผมส่วนใหญ่ขายให้ลูกค้าต่างชาติและสร้างประโยชน์ให้ตัวผมและครอบครัวเป็นหลัก แต่งานชุดนี้ผมรู้สึกว่าผมได้ทำประโยชน์ให้คนอื่นได้ด้วย ผมเคยพูดกับตัวเองและคนรอบตัวอยู่เสมอว่าผมอยากให้งานของผมมีประโยชน์กับคนอื่น แต่ที่ผ่านมามันเป็นแค่เรื่องของสุนทรียะและรสนิยมซึ่งเป็นอะไรที่เป็นนามธรรมมากๆ”

“ที่ผ่านมางานของผมไปอยู่ในพิพิธภัณฑ์ ในบ้านเศรษฐีมีเงิน ซึ่งผมก็ภูมิใจนะ แต่นี่เป็นครั้งแรกที่เงินจากการขายงานของผมได้มีส่วนช่วยให้ศูนย์ทนายความเพื่อสิทธิมนุษยชนเอาไปช่วยเหลือผู้ต้องหาที่ไม่มีเงินประกันตัวในคดีทางการเมือง”

“นี่เป็นครั้งแรกที่ผมรู้สึกว่างานของผมมีประโยชน์กับคนอื่นอย่างเป็นรูปธรรมจริงๆ เป็นครั้งแรกที่ผมทำตามสิ่งที่ตัวเองเคยพูดได้ใกล้เคียงที่สุด”

FREE No 12

โดยพื้นฐานแล้ว รากเหง้าของสตรีตอาร์ตและกราฟฟิตี้คือการประท้วง ประจาน หรือระบายความอัดอั้นบีบคั้นที่ประชาชนมีต่ออำนาจรัฐอันไม่เป็นธรรม ผลงานศิลปะของ Mr.ZEN ก็เป็นเช่นเดียวกัน

“งานศิลปะแบบนี้มีไว้ประจานปัญหาของสังคม ยกตัวอย่าง ถ้าฟุตปาธบ้านเราชำรุดเสียหาย เดินไม่ได้ แล้วคนไปยื่นแจ้งหน่วยงานที่ดูแลรับผิดชอบตามปกติ น้อยครั้งมากที่จะมีใครสนใจมาแก้ปัญหา แต่ถ้ามีศิลปินสตรีตอาร์ตสักคนไปทำงานแฉว่าฟุตปาธตรงนี้โคตรเลวร้าย ปัญหานี้ก็จะได้รับการมองเห็นทันที และอาจถูกแก้ไขได้อย่างรวดเร็ว ผมคิดว่างานของผมน่าจะมีประโยชน์กับสังคม และทำให้คนฉุกคิดและตั้งคำถามอะไรได้บ้าง ไม่มากก็น้อย”

Untitled (11 Messages)

ติดตามผลงานของ Mr.ZEN ได้ที่ https://www.wua-artgallery.com/

สนใจบริจาคเพื่อสนับสนุนศูนย์ทนายความเพื่อสิทธิมนุษยชนได้ที่ https://bit.ly/3g5pwRl

นิทรรศการ “FREE” โดย Mr.ZEN จัดแสดงตั้งแต่วันที่ 24 เมษายน-20 มิถุนายน 2564 ที่ VS Gallery ในโครงการ N22 ซ.นราธิวาส 22 (สาธุประดิษฐ์ 15) เปิดทำการปกติวันพุธ-อาทิตย์ 12:30-18:00 น. (หยุดจันทร์-อังคาร)

ขอบคุณภาพจาก VS Gallery

บทความก่อนหน้านี้‘ก้าวไกล’ เตือนอย่าหลงเหลี่ยมต่ออายุ “ประยุทธ์” ยันประชามติ-ตัดอำนาจส.ว.คือทางออก
บทความถัดไป‘เรืองไกร’ โร่ฟ้อง ‘ประยุทธ์’ สอบ ‘ยุทธพงศ์’ พ่วง ‘เพื่อไทย’ เข้าข่ายผิด พ.ร.บ.คอมพ์หรือไม่