วันพุธที่ 5 ตุลาคม พ.ศ.2565
หน้าแรก ข่าวเด่น พม่าทุ่มเหมือ...

พม่าทุ่มเหมืองแร่หายาก ลุยส่งออกจีน แบบไม่สนด้านมืด-ทำลายตัวเอง

เอพีรายงานเชิงสืบสวนสอบสวนถึงความลับดำมืดของอุตสาหกรรม เหมืองแร่หายาก ของเมียนมา

 

วันที่ 13 สิงหาคม 2565 สำนักข่าว เอพี สหรัฐ เผยแพร่รายงานเจาะลึกของ เดก คัง, วิกตอเรีย มิลโก และ ลอรี ฮิลแนนต์  ถึงความลับดำมืดของอุตสาหกรรม “แร่หากยาก” ในเมียนมา ที่ได้ชื่อว่าเป็นสถานที่ที่ยอมทำลายตัวเองเพื่อสิ่งที่ดีของโลก

การตรวจสอบครั้งนี้ การสัมภาษณ์ รวบรวมข้อมูลและสถิติของบริษัทต่างๆ  รวมทั้ง เอกสารวิชาการของจีน ภาพถ่ายดาวเทียมและการวิเคราะห์ภูมิศาสตร์จากองค์กรไม่แสวงหาผลกำไร Global Witness

เหมืองแร่หายาก
เหมืองแร่หายากแห่งใหม่ที่เมืองปังวอ Pangwa รัฐคะฉิ่น เมียนมา Global Witness via AP)

พบความเชื่อมโยงกับบริษัทซัพพลายเชน 78 แห่ง

แร่หายากเป็นส่วนประกอบอุปกรณ์อิเล็กทรอนิกส์ตั้งแต่ฮาร์ดไดรฟ์โทรศัพท์มือถือ ลิฟต์รถไฟ รวมไปถึงพลังงานสีเขียวเพื่อสิ่งแวดล้อม เช่น กังหันลม และรถยนต์ไฟฟ้า หรืออีวี

ที่ป่าทางตอนเหนือของเมียนมาอุดมสมบูรณ์ไปด้วยแร่ธาตุหายากหลายชนิดเหมือนเป็นวิตามินของโลกสมัยใหม่ แต่ในพื้นที่ตอนนี้ นกไม่ร้อง พืชสมุนไพรไม่เติบโต ปลาไม่ว่ายน้ำเพราะน้ำแปรเป็นโคลนเหนียว สัตว์ต่าง ๆ ไม่ออกเดินเตร็ดเตร่ และบางครั้งก็พบวัวล้มตาย

สัตว์ป่าที่หายไปหลังการทำเหมืองแร่หายาก ทั้งเสือ แพนด้าแดง และตัวนิ่ม (AP Illustration/Peter Hamlin)

ส่วนชาวบ้านในพื้นที่ป่าสูญเสียวิถีชีวิตที่ย้อนกลับไปหลายชั่วคน หากใครออกมาเรียกร้องประท้วงอะไร ก็จะเผชิญกับคำขู่คุกคามเอาชีวิต

จูลี มิเชลล์ คลิงเจอร์ ผู้แต่งหนังสือ “Rare Earths Frontiers” (ด่านหน้าแร่หายากกล่าวว่าการทำเหมืองแร่หายากส่งผลกระทบต่อการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ

บริษัท 1 ใน 3 ตอบคำถามสัมภาษณ์ แต่ 2 ใน ไม่ขอออกความเห็นและเกือบทั้งหมดกล่าวว่าใส่ใจความคุ้มครองสิ่งแวดล้อมและสิทธิมนุษยชนอย่างเต็มที่

กฎหมายไม่ครอบคลุมแร่หายาก

ปี 2010 สภาคองเกรสของสหรัฐ กำหนดให้บริษัทต่างๆ เปิดเผยที่มาของ แร่ธาตุที่มีความขัดแย้ง เช่น แทนทาลัม ดีบุก ทองคำ และทังสเตน ซึ่งมีที่มาจากความขัดแย้งในคองโก รวมทั้ง ให้สัญญาว่าจะไม่ได้มีผลประโยชน์ต่อกลุ่มติดอาวุธ

แต่กฎหมายดังกล่าวไม่ได้รวมถึงแร่หายาก ดังนั้น การตรวจสอบที่มาของแร่หายากจึงขึ้นอยู่กับแต่ละบริษัทและไม่มีหน่วยงานใดรับผิดชอบ

กระสอบบรรจุแร่หายาก ที่รัฐคะฉิ่น เตรียมส่งไปจีน (Global Witness via AP)

ส่วนสหภาพยุโรปก็ไม่ได้กำหนดให้แร่หายากรวมอยู่ในข้อกำหนดแร่ที่มีความขัดแย้ง จึงมีช่องว่างในการกำกับดูแลห่วงโซ่อุปทานที่ขยายไปถึงยุโรป

เมื่อไม่มีข้อกำหนดหรือทางเลือก บริษัทต่างๆ จึงจัดส่งแร่หายากโดยไม่มีการตรวจสอบด้านสิ่งแวดล้อม สังคม และธรรมาภิบาล หรือที่เรียกว่า ESG

หากต้องการตรวจสอบ ESG การผลิตแร่หายากทั้งหมด จะเป็นอย่างไร

โธมัส คูมาร์ ผู้อำนวยการ Ginger International Trade & Investment ซึ่งดูแลด้านการจัดการซัพพลายเชนแร่และโลหะตอบได้เลยว่า การผลิตร้อยละ 70 จะต้องปิดตัวลง

rare earth เตรียมส่งจากเมียนมาไปจีน / Global Witness via AP

แร่หายากล้ำค่าเหมือนน้ำมัน

สหรัฐอเมริกาลงทุนเหมืองแร่หายากในจีนช่วงทศวรรษที่ 1980 เพราะเหตุผลด้านสิ่งแวดล้อมและต้นทุน

ส่วนเ ติ้ง เสี่ยวผิง ประธานาธิบดีจีนในขณะนั้น ประกาศว่าแร่หายากเป็นคำตอบของจีนเหมือนกับตะวันออกกลางมีน้ำมันชาวจีนในชนบทหลายหมื่นคนจะหารายได้จากการทำเหมืองมากกว่าทำการเกษตรทั้งปี

อุตสาหกรรมเหมืองแร่หายากในจีนรุ่งเรืองหลายทศวรรษและกลายเป็นนักขุดแร่หายากแนวหน้าของโลก แต่เมื่อจีนถูกวิจารณ์หนัก เจ้าหน้าที่จีนจึงประกาศสงครามกับอุตสาหกรรมสกปรกของประเทศ รวมถึงการขุดแร่หายาก

ขณะที่ทั่วโลกมีความต้องการแร่หายากมากขึ้น คาดว่าความต้องการจะเพิ่มสูงขึ้นร้อยละ 300 เป็น 700 ภายในปี 2040 ซึ่งสำนักงานพลังงานระหว่างประเทศระบุว่า สาเหตุส่วนหนึ่งเกิดจากการที่รัฐบาลสหรัฐสนับสนุนขายรถยนต์ไฟฟ้าในตลาดที่ใหญ่ที่สุดแห่งหนึ่งของโลก

รั้วกั้นชายแดนฝั่งเมียนมา ที่รัฐคะฉิ่น กับจีน. (Global Witness via AP)

แคลร์ แฮมมอนด์ นักวิจัยอาวุโสของ Global Witness ซึ่งทำงานที่เมียนมากล่าวว่าความต้องการแร่ธาตุเหล่านี้เพิ่มขึ้นอย่างรวดเร็วทั่วโลกเพราะเทคโนโลยีพลังงานสีเขียวที่เพิ่มขึ้นต้องการแร่หายากเป็นส่วนประกอบ

ความต้องการแร่หายาก สวนทางกับการปิดเหมืองแร่ในจีน หลังจากรัฐบาลจีนเริ่มบังคับใช้กฎหมายด้านสิ่งแวดล้อมที่เข้มงวดที่สุดในโลกและสั่งปิดเหมืองบางแห่ง

แต่จีนมองหาแหล่งทรัพยากรที่ใหม่ในเมียนมาซึ่งอุดมสมบูรณ์ไปด้วยแร่หายากบางชนิดที่มีค่าที่สุดในโลกทำให้คนงานเหมืองหลายพันคนในมณฑลเจียงซีของจีนข้ามพรมแดนไปทำมาหากิน

รวมทั้ง กัว” ซึ่งได้รับโทรศัพท์ติดต่อให้ไปทำงานเหมืองในเมียนมาในปี 2019 (พ.ศ. 2562) แม้ว่าต้องกินอยู่อย่างลำบากในป่าและทำงานหนักในเหมืองเอกชนขนาดเล็กที่ไม่มีใบอนุญาตซึ่งขายแร่ให้กับเหมืองยักษ์ใหญ่ในจีนโดยตรง

คนงานฉีดแอมโมเนีย ซัลเฟตเข้าไปในหลุม เพื่อละลายแร่หายากออกมา (Global Witness via AP)

จีนนำเข้าจากเมียนมาพุ่ง100เท่า

ข้อมูลการค้าของสหประชาชาติระบุว่าตั้งแต่ปี 2015 จีนนำเข้าจากเมียนมาสูงขึ้นเกือบ 100 เท่าและศุลกากรของจีนเปิดเผยว่าเมียนมาเป็นแหล่งผลิตแร่หายากแหล่งใหญ่ที่สุดเพียงแห่งเดียวของจีนซึ่งคิดเป็นเกือบครึ่งหนึ่งของอุปทานทั้งหมด

เมื่อไม่กี่ปีที่ผ่านมา เหมืองในเมียนมามีเพียง 2-3 แห่งเท่านั้นแต่ปัจจุบันมีหลายร้อยแห่งกัวคาดว่าจะขยายเป็นหลายพันแห่งในเวลาไม่ช้าและอีกไม่นานแร่หายากในเมียนมาจะหมดไปแต่กัวไม่สนใจเรื่องการอนุรักษ์หรือการเมืองอยู่แล้วสิ่งที่เขาสนใจอย่างเดียวคือเงิน

เหมืองแร่หายาก
ภาพดาวเทียมตรงจุดทำเหมืองแร่หายากที่ัรัฐคะฉิ่น This 2022 satellite image provided by Planet Labs shows rare earth mining pools northwest of Myitkyina, Kachin  (Planet Labs via AP)

แหล่งน้ำสีฟ้าเทอร์ควอยซ์แต่เป็นพิษ ล้อมรอบด้วยป่าในเวลาเพียงไม่กี่ปี เพราะแร่หายากซ่อนตัวในดินเหนียวอ่อนนุ่มและอยู่ใกล้ผิวดินทำให้ขุดหาได้ง่าย

ภาพดาวเทียมที่ได้จาก Global Witness แสดงให้เห็นแหล่งขุดหาแร่กว่า 2,700 แห่ง ในสถานที่ต่างๆ เกือบ 300 แห่ง 

สารพิษปนเปื้อนทั้งน้ำและดิน

สารชะล้างทำให้แม่น้ำสายหลักของเมียนมาปนเปื้อนพิษเป็นเหตุให้เกิดดินถล่มและทำให้ดินเป็นพิษน้ำใช้กินไม่ได้และสัตว์ใกล้สูญพันธุ์เช่นเสือตัวนิ่มและแพนด้าแดงหนีออกจากป่าไปแล้ว

ชาวบ้านคนหนึ่งอาศัยอยู่ใกล้กับแม่น้ำที่อยู่ห่างจากแหล่งเหมืองขุดหาแร่หายากเพียง 24 กิโลเมตรภรรยาของเขาเคยจับปลาไปขายแต่ตอนนี้กินปลาไม่ได้เพราะปนเปื้อนสารพิษจึงต้องซื้อปลาจากที่อื่นซึ่งราคาแพงกว่ามากินและทุกครั้งที่ลุยน้ำเท้าจะรู้สึกคัน

ขยะจากเหมืองแร่หายากที่รัฐคะฉิ่น (Global Witness via AP)

พื้นที่ทำเหมืองอยู่ในเขตของกองกำลังติดอาวุธซึ่งมีความเชื่อมโยงกับกองกำลังรักษาชายแดนที่มีกองทัพเมียนมาสนับสนุน เงินที่ได้จากแร่หายากจึงอาจส่งไปเป็นกองทุนให้กับกองทัพเมียนมาปราบปรามพลเรือน

เมื่อผู้นำหมู่บ้านร้องเรียนเกี่ยวกับผลกระทบของการขุดแร่หายากและการทดสอบดินเพาะปลูกชะโก วอลนัทและเลี้ยงปศุสัตว์ ก็ถูกผู้นำกองกำลังติดอาวุธระดับสูงตอบกลับมาด้วยความโกรธเกรี้ยวว่าจะเดินหน้าทำเหมืองต่อไป ไม่ว่าจะมีข้อตกลงหรือไม่ก็ตาม ทำให้ชาวบ้านไม่กล้าบ่นอีกเลยเพราะเกรงว่าหากพูดอะไรไป อาจจะถูกเฆี่ยนตีหรือถูกจับเข้าคุก

แร่เถื่อนขายให้จีนเท่านั้น

แร่หายากที่ขุดอย่างผิดกฎหมายในเมียนมาจะขายให้จีนเท่านั้นเพราะเป็นทรัพยากรเชิงยุทธศาสตร์ของจีนและส่งไปขายทั่วโลก

บริษัท China Southern Rare Earth หนึ่งในผู้ผลิตแร่หายากที่ใหญ่ที่สุดในโลก ได้แร่หายากจากเมียนมาร้อยละ 70 ส่วนที่เหลือมาจากการรีไซเคิลโดยไม่มีการขุดแร่หายากในจีน

ส่วนบริษัท Minmetals ผู้ผลิตรายใหญ่อีกรายแจ้งกับผู้ถือหุ้นในรายงานประจำปีว่าบริษัทต้องนำเข้าแร่หายากอีกมากเพราะเหมืองในจีนผลิตไม่เพียงพอ และบริษัท Rising Nonferrous ซึ่งเป็นบริษัทที่ 3 ระบุว่าได้รับการอนุมัติจากศุลกากรจีนให้นำเข้าแร่หายากจากเมียนมา

เหมืองแร่หายาก
A new rare earth mine is dug into the side of a mountain in Pangwa, Kachin, Myanmar. (Global Witness via AP)

เมื่อแร่แปรสภาพเป็นแม่เหล็กแร่จะถูกแยกออกกลั่นและหลอมละลายวัสดุจากแหล่งต่างๆจะนำมาผสมรวมกันทำให้การระบุว่าแร่หายากชนิดใดมาจากเมียนมาและผู้ผลิตแม่เหล็กของจีนไม่ทราบว่าแร่หายากมาจากไหนเพราะบริษัทต่าง ๆ ก็ไม่ด้ถามที่มา

หลังจากแร่หายากส่งไปบริษัทแม่เหล็กแล้วก็จะผ่านอีกหลายขั้นตอนกว่าจะถึงมือผู้บริโภครวมทั้งบริษัทผู้ผลิตและจัดจำหน่ายจึงแทบจะไมมีความโปร่งใสเพราะบริษัทเหล่านี้ไม่ทราบที่มาของแร่หายาก

หวังซัพพลายเออร์ระบุที่มา

นาบีล แมนเชรี เลขาธิการสมาคมอุตสาหกรรมแร่หายากกล่าวว่ามีเพียงรัฐบาลจีนเท่านั้นที่บังคับให้บริษัทต่าง ๆ แยกแยะแร่หายากที่มาจากจีนและเมียนมาได้

ค่ายผลิตรถยนต์ยักษ์ใหญ่อย่าง จีเอ็ม โฟล์กสวาเกน และ เมอร์ซิเดส เบนซ์ ได้แต่หวังว่าซัพพลายเออร์จะปฏิบัติตามหลักจรรยาบรรณ ส่วนค่าย ฟอร์ด มีการตรวจสอบและขอให้ซัพพลายเออร์ระบุแหล่งที่มา ขณะที่ ฮุนได ไม่ใช้แร่หายากจากเมียนมา

ฐานกองกำลังปกป้องชายแดนของทหารเมียนมาร่วมกับกองกำลังติดอาวุธ ใกล้เหมืองแร่หายาก ที่รัฐคะฉิ่น ทางเหนือของเมียนมา  (Global Witness via AP)

ด้านบริษัทผลิตชิ้นส่วนรถยนต์ รวมทั้ง บอช บรอส และ นิเด็ค กล่าวว่าบริษัทผลิตแม่เหล็กยืนยันว่าไม่ได้ใช้แร่หายากจากเมียนมา ส่วนบริษัทอื่นๆ เช่น คอนติเนนทัล เอจี และ บอร์กวอร์เนอร์ หวังว่าซัพพลายเออร์จะปฏิบัติตามหลักจรรยาบรรณ

ขณะที่บริษัทยักษ์ใหญ่ผู้ผลิตอุปกรณ์อิเล็กทรอนิกส์ เช่น ซัมซุงกล่าวว่าจะยอมไม่ให้มีการละเมิดสิทธิหรือความเสียหายต่อสิ่งแวดล้อม ส่วน โตชิบา พานาโซนิค และ ฮิตาชิ ไม่ขอออกความเห็น แต่กล่าวว่าจะระงับการทำงานร่วมกับธุรกิจที่ละเมิดสิทธิมนุษยชน ส่วน  ธิสเซ่นครุปป์ กล่าวว่ามีมาตรการริเริ่มเพื่อหาแหล่งที่มาของแร่ธาตุที่ส่งให้กับซัพพลายเออร์แม่เหล็ก

ซีเมนส์ กาเมซา ผู้ผลิตกังหันลมในสหรัฐอเมริกาและยุโรปกล่าวว่าจะตรวจสอบซัพพลายเออร์ทันทีและกำลังเตรียมที่จะติดตามสิ่งเหล่านั้นต้นน้ำต่อไปซึ่งข้อมูลของซัพพลายเออร์แสดงว่าแร่หากมาจากจีนเท่านั้น

คลิงเจอร์กล่าวว่าวิธีเดียวที่บริษัทจะเลี่ยงไม่ใช้แร่หายากจากเมียนมาคือการมีห่วงโซ่อุปทานของตัวเองนอกเมียนมาร์จีนและอาจอยู่นอกเอเชียตะวันออกเฉียงใต้แต่จะทำให้ต้นทุนสูงขึ้นและเป็นอุปสรรคใหญ่หลวง